De Beroepscode

Het NIP vindt het belangrijk dat de kwaliteit van de beroepsuitoefening van psychologen van hoog niveau is. Het NIP heeft daarom ethische principes geformuleerd waarop nadere richtlijnen zijn gebaseerd die zijn neergelegd in de Beroepscode. De ledenraad van het NIP stelt de beroepscode vast. Deze biedt psychologen een leidraad voor het beroepsmatig handelen. De code is ook een belangrijk kwaliteitsinstrument van het NIP. De in de Beroepscode opgenomen normen worden met regelmaat geactualiseerd. De nieuwste versie van de Beroepscode is op 1 maart 2015 in werking getreden.

In deze rubriek worden een aantal vragen, die samenhangen met de werking en toepassing van de Beroepscode, besproken.

 

1 Wat is de Beroepscode?

De Beroepscode (voluit de Beroepscode voor psychologen 2015) is een verzameling richtlijnen die is gebaseerd op ethische basisprincipes, vastgesteld door de Ledenraad van het NIP.
Daarmee wordt de code gedragen door besluitvorming van binnen het NIP georganiseerde psychologen. De beroepscode is dus voor en van de beroepsgroep zelf.
De vier in de code genoemde basisprincipes zijn verantwoordelijkheid, integriteit, respect en deskundigheid. De code bevat zogenaamde veldnormen voor zorgvuldig professioneel handelen en is – naast richtlijnen, kwaliteitsstandaarden en competenties – onderdeel van de voor psychologen geldende professionele standaard (deze wordt genoemd in artikel 16 van de code).

2 Voor wie geldt de code?

De Beroepscode geldt voor NIP-leden en/of voor bij het NIP-geregistreerden. Zij hebben bij hun aanvraag van het lidmaatschap en/of registratie verklaard zich aan de Beroepscode te houden. Voor NIP-leden volgt dit ook uit artikel 3.2 c onder ii van de statuten.
De code is echter ook van belang voor psychologen die niet NIP-lid of NIP-geregistreerd zijn. De code richt zich immers tot de beroepsgroep van alle psychologen. Dat komt omdat de code algemene standaarden bevat voor zorgvuldig professioneel handelen. Een belangrijk voorbeeld hiervan is dat de tuchtcolleges voor de gezondheidszorg de Beroepscode hanteren als leidraad bij de beoordeling of er door de psycholoog juist is gehandeld. De code vult dan dus de vereisten nader in die worden gesteld aan zorgvuldig handelen ten opzichte van de cliënt (artikel 47 lid 1 van de wet BIG). Voor een voorbeeld hiervan zie: Regionaal Tuchtcollege Den Haag, 6 december 2016, 2016-001, ECLI:NL:TGZRSGR:2016:125

Ook het Tuchtreglement van de Stichting Kwaliteitsregister Jeugd (SKJ) kent een algemene tuchtnorm (artikel 3.1) die door de tuchtrechter nader kan worden uitgelegd aan de hand van de op de jeugdprofessional van toepassing zijnde beroepscode. Voor psychologen is dat dus de Beroepscode.

3 Wie zijn gebaat bij de code?

Dat zijn allereerst de psychologen zelf. Zij kunnen aan de hand van de regels uit de Beroepscode op hun handelwijze reflecteren. De code is dus een hulpmiddel voor psychologen. De psycholoog kan ook uitleg over zijn handelen geven met behulp van de code door aan te voeren dat hij een handelwijze heeft gekozen omdat die in overeenstemming is met de code. De code bevat echter niet een kant en klaar recept hoe in een bepaald geval te handelen. Lees over waarom de code geen spoorboekje is voor psychologen en over hoe hiermee om te gaan het antwoord bij vraag 5.
Daarnaast is ook degene op wie het beroepsmatig handelen van de psycholoog betrekking heeft, de betrokkene (zie artikel 1.2), gebaat bij de code. De code maakt het handelen van de psycholoog beter voorspelbaar en dient, mocht er een klacht worden ingediend, als maatstaf voor toetsing van het beroepsmatig handelen van de psycholoog achteraf. Door middel van het verenigingstuchtrecht zorgt het NIP daarnaast voor normontwikkeling van richtlijnen uit de Beroepscode.

4 Hoe kan ik als psycholoog de code gebruiken?

Het is voor psychologen van belang te weten dát er over een bepaald onderwerp iets in de code staat vermeld. Uiteraard is het niet noodzakelijk de code van a tot z uit het hoofd te kennen. Het heeft voor beroepsbeoefenaren meer zin om regelmatig “casus-gerelateerd” met artikelen uit de code aan de slag te gaan.
Het helpt daarbij dat er in de huidige psychologie-opleiding al steeds meer aandacht wordt besteed aan kennis van beroepsethiek en dus van de code. Voor psychologen die al langer afgestudeerd en in de praktijk werkzaam zijn, blijft het van belang hun beroepsethische kennis op peil te brengen/houden. Dat kan klachten voorkomen. In intervisie- en supervisiesituaties is de code bijvoorbeeld goed te gebruiken door de toepasselijke artikelen bij de casus te zoeken. Psychologen zullen merken dat hoe beter zij de regels uit de code kennen, hoe meer houvast die regels bieden om te komen tot juist professioneel handelen.
Daarnaast worden er door het NIP regelmatig webinars over beroepsethische onderwerpen georganiseerd en biedt het NIP tegen een speciaal ledentarief een e-learning ethiek voor psychologen aan. De praktische vragen die daar aan de hand van cases worden gesteld, kunnen worden opgelost aan de hand van de code. Kennis op beroepsethisch vlak neemt op die manier toe. Ook via de uitspraak van de maand gepubliceerd op de site van het NIP kunnen psychologen op de hoogte blijven van de uitleg door de tuchtrechter van artikelen uit de code in concrete situaties. Lees daarnaast de artikelen over beroepsethiek aan de hand van tuchtrechtuitspraken in de Psycholoog.

5 Waarom is de Beroepscode geen handleiding met klip-klare antwoorden?

Kort gezegd is dat omdat de beroepsuitoefening (meestal) niet is te vangen in eenvoudige regeltjes met dito antwoorden. In een individuele situatie kunnen verschillende basisprincipes met daarop gebaseerde richtlijnen immers gelijktijdig geldig zijn maar met elkaar op gespannen voet staan. Ook bevatten veel codeartikelen zogenaamde ‘open normen’ die van de psycholoog een onderbouwde en gemotiveerde afweging vragen hoe te handelen. In deze gevallen kan het raadzaam zijn te overleggen met collega’s of om advies te vragen bij het NIP. De psycholoog blijft echter – ook indien bij anderen om raad is gevraagd – verantwoordelijk voor de gemaakte (eigen) keuzes binnen de professionele relatie. Dit is onderdeel van de professionele autonomie. In zeer uitzonderlijke situaties kan de psycholoog afwijken van regels in de Beroepscode maar dat moet hij dan wel grondig kunnen motiveren. Het verdient aanbeveling de beweegredenen waarom wordt afgeweken op te nemen in het dossier zodat de psycholoog voor eventuele uitleg of verantwoording (bv. in een tuchtprocedure) op de eigen aantekeningen kan terugvallen. Zie artikel 3 en 4 van de Beroepscode

6 Geldt de beroepscode voor alle psychologen?

Ja, de code geldt in de breedte voor alle psychologen. Het maakt voor de toepasselijkheid van de code dus niet uit in welk werkveld de psycholoog werkzaam is. Wel bevat de code definities van personen, zoals bijvoorbeeld de verwijzer en de externe opdrachtgever, die niet op ieder werkveld van toepassing zijn. Daarom heeft het zin tuchtrechtelijke uitspraken die betrekking hebben op de eigen discipline met meer belangstelling te lezen. Anderzijds komen bijvoorbeeld zowel bij A&O- als bij K&J-psychologen driehoeksrelaties voor tussen (externe) opdrachtgevers, cliënten en psychologen. Daar kunnen psychologen zien dat binnen verschillende werkvelden dezelfde artikelen uit de code bij beroepsmatige dilemma’s een rol kunnen spelen.

7 Waar kan ik de code vinden?

De code is te vinden op de website van het NIP. Alle leden hebben in 2015 een exemplaar van de (nieuwe) Beroepscode toegestuurd gekregen. Nieuwe leden en nieuwe geregistreerden ontvangen eveneens een exemplaar bij aanmelding/registratie. De code is op de website van het NIP niet te downloaden. Als u extra exemplaren nodig hebt, dan zijn deze met ledenkorting te bestellen bij BOOM

8 Wijkt de code af van andere regelgeving die op psychologen van toepassing is?

Nee. Het NIP streeft er naar de richtlijnen in de code gelijk te laten lopen met wetgeving die op psychologen van toepassing is.
In de Beroepscode staat bijvoorbeeld in artikel 36 over de bewaartermijn van het dossier dat de psycholoog het dossier een jaar bewaart of zoveel langer als noodzakelijk is voor het doel waarvoor het dossier is aangelegd. De psycholoog kiest dus zelf een bewaartermijn. Deze verplichting is gebaseerd op de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp/ binnenkort AVG) en geldt voor zover de psycholoog niet te maken heeft met een wettelijke bewaartermijn, zoals bijvoorbeeld op het terrein van de A&O-psychologie en in het onderwijs.
Voorts staat in dit artikel vermeld dat de psycholoog zich aan een wettelijk voorgeschreven bewaartermijn houdt indien van toepassing. In de WGBO is bijvoorbeeld een bewaartermijn van 15 jaar opgenomen voor patiëntendossiers (artikel 454 lid 3 WGBO).
Het is dus van groot belang dat psychologen op de hoogte zijn van de wettelijke bepalingen die van toepassing zijn op hun werkveld omdat van hen verwacht wordt dat zij daarnaar handelen. (zie artikel 99 van de code. Voorts staat in artikel 5 van de beroepscode opgenomen dat als specifieke wettelijke regels psychologen nopen af te wijken van enige bepaling van de beroepscode, zij er naar streven zo veel mogelijk de overige bepalingen van de beroepscode te volgen. Dit betekent dat specifieke wettelijke regels in zo’n geval vóór gaan boven de regels van de code.

9 Ik ben het niet eens met een bepaling uit de Beroepscode?

Indien psychologen van oordeel zijn dat een richtlijn uit de code gedateerd is of gewijzigd zou moeten worden, hoort het NIP dat graag. De code is van de beroepsgroep. Dit betekent dat de beroepsgroep ook grote invloed heeft op hoe de artikelen van de code luiden. De code wordt regelmatig geactualiseerd. Opmerkingen op dit vlak zullen bij overleg over een volgende herziening van de code in verenigingsverband worden besproken. Indien u een dergelijke opmerking heeft, kunt u contact opnemen met de Bestuurscommissie Ethische Zaken (BEZ) van het NIP.

10 Waar kan ik terecht met een vraag over de Beroepscode?

Met algemene vragen over de code kunt u terecht bij de afdeling voorlichting van het NIP. Leden van het NIP kunnen daarnaast specifieke vragen stellen in het spreekuur beroepsethiek

11 Meer informatie

De code zelf;
– Boek: ethische codes voor psychologen, derde editie, uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam, 2015, door Karel Soudijn;
– Boek: Ethiek in de psychologie, tweede editie, Pearson Benelux B.V., Amsterdam, 2015, door Jacquelien Rothfusz.