Verklaringen door behandelend psychologen tbv eigen clienten

In de praktijk wordt aan behandelend psychologen regelmatig door hun cliënten, maar soms ook door derden, gevraagd een verklaring af te geven over hun psychisch functioneren of over het psychisch functioneren van anderen dan hun cliënt (bijvoorbeeld de ex-partner van de cliënt). Mede op basis van tuchtrechtelijke uitspraken raadt het NIP het afgeven van verklaringen door behandelend psychologen af waarmee een juridisch of materieel belang is gemoeid. Indien psychologen het verstrekken van een dergelijke verklaring weigeren kunnen zij aan cliënten een toelichting meegeven die verwijst naar de door hun beroepsvereniging opgestelde regels op dit vlak.

 

1 Wat is een verklaring?

Met een verklaring wordt een (schriftelijke) verklaring bedoeld die is opgesteld door de behandelend psycholoog ten behoeve van een cliënt die onder behandeling van die psycholoog staat of stond. Met ‘behandelend’ wordt hier de psycholoog bedoeld die een professionele relatie aangaat met de cliënt met het doel om die te behandelen of te begeleiden. Dat het voor niet als behandelaar optredende psychologen anders kan liggen komt ter sprake onder vraag 2 en 10.
De gevraagde verklaring kan bijvoorbeeld betrekking hebben op de vraag of de cliënt in staat is om bepaald werk te verrichten of om kinderen goed op te voeden. Ook kan de psycholoog verklaren dat zijn cliënt aangepaste woonruimte of een uitkering nodig heeft. Andere voorbeelden zijn: er is sprake van een bepaalde reden waardoor de cliënt studievertraging heeft opgelopen of zijn abonnement op de sportschool niet heeft kunnen gebruiken en daarom zijn geld terug wil.

2 Komt het begrip verklaring in de code voor?

Nee, de beroepscode kent geen letterlijke bepaling over verklaringen. Een door een (behandelend) psycholoog afgelegde verklaring valt onder het in de code genoemde algemene begrip “rapportage”. In artikel 1.16 van de code is dit belangrijke begrip gedefinieerd als: “Alle tot één of meer personen herleidbare bevindingen, beoordelingen of adviezen die mondeling of schriftelijk worden uitgebracht.”
De Beroepscode bevat geen bepaling die het psychologen verbiedt een verklaring ten behoeve van de cliënt af te geven. Dat komt omdat de Beroepscode niet alleen van toepassing is op behandelend psychologen maar ook op psychologen die adviseren of beoordelen. Een ter zake kundige psycholoog, die niet als behandelaar (of coach) bij de cliënt is betrokken, kan, bijvoorbeeld in de vorm van een verklaring, een beoordeling geven van het psychisch functioneren van de cliënt, onder voorwaarde dat de psycholoog diens professionele oordeel zorgvuldig kan motiveren en onderbouwen. Denk bijvoorbeeld aan een verklaring ten behoeve van een verzoek tot naamswijziging, in geval van studievertraging of een dyslexieverklaring.
Verklaringen door behandelend psychologen geven vaker aanleiding voor in het tuchtrecht gegrond verklaarde klachten. Mede daarom stelt het NIP zich op het standpunt dat de behandelend psycholoog zich bij een verzoek van een cliënt om een verklaring zeer terughoudend opstelt en raadt het NIP het afgeven van een verklaring uitdrukkelijk af aan behandelend psychologen wanneer daarmee een direct juridisch of materieel belang is gediend.
Zie voor het waarom het antwoord bij vraag 4.

3 Welke artikelen uit de Beroepscode zijn van toepassing?

In de code is als uitwerking van het algemene basisprincipe “respect” een hoofdstuk 3.3 e opgenomen dat in zijn geheel handelt over rapportage en dus ook over verklaringen. Zie hiervoor de artikelen 88 tot en met 97.
Uitgangspunt is dat de psycholoog zijn bevindingen altijd zorgvuldig onderbouwt en motiveert. In een verklaring moeten de gronden worden genoemd waarop de bevindingen zijn gebaseerd. En daarnaast ook de beperkingen die van toepassing zijn op de uitspraken (artikel 97 van de Beroepscode).
Voorwaarde is in ieder geval dat de cliënt gerichte toestemming geeft om een verklaring aan derden (wat het toch al snel zal zijn) te verstrekken. Dit houdt in dat de psycholoog de cliënt in de gelegenheid stelt de verklaring vooraf in te zien. Het kan daarom handig zijn de verklaring op te stellen in aanwezigheid van de cliënt die dan ter plekke met de inhoud daarvan akkoord kan gaan. Daarnaast gelden de vereisten van artikel 28 van de Beroepscode die onbedoeld gebruik en misbruik van rapportage door psychologen helpen voorkomen.

4 Het NIP-advies over het afgeven van verklaringen door behandelend psychologen.

Het NIP raadt het behandelend psychologen uitdrukkelijk af verklaringen te verstrekken waarmee een direct materieel of juridisch belang is gemoeid. Waarom is dit zo?
Tussen de cliënt en de behandelend psycholoog bestaat een vertrouwensrelatie.
Het is dan ook van groot belang dat de psycholoog zich als behandelaar kan concentreren op de behandeling zelf en het opbouwen van de vertrouwensrelatie met de cliënt. Dit vertrouwen kan verstoord raken door het opstellen van een verklaring die is gericht op een bepaald juridisch of materieel belang van de cliënt. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat de cliënt teleurgesteld raakt in de uitkomst van een juridische procedure en zou menen dat de behandelend psycholoog door de opgestelde verklaring is tekortgeschoten in “het behartigen van zijn belangen”. Of bijvoorbeeld dat de ernst van de situatie in een door een psycholoog opgestelde urgentieverklaring naar de mening van de cliënt onvoldoende is beklemtoond. In zo’n geval kan een cliënt van de psycholoog een meer dwingende verklaring eisen. Het is vervolgens de vraag of de psycholoog die wil verstrekken. Een vertroebeling van de behandelrelatie kan het resultaat zijn. Dit dient de psycholoog te voorkomen, de verbetering van het psychisch welbevinden van de cliënt dient altijd voorop te staan.

5 Kan de behandelend psycholoog een verklaring weigeren?

Ja, de behandelend psycholoog is niet verplicht om een verklaring af te geven, ook niet wanneer de cliënt daarvoor toestemming geeft. De psycholoog kan zijn weigering motiveren met behulp van de richtlijnen en uitleg die zijn beroepsvereniging geeft. Zie hiervoor de NIP uitleg voor cliënten opgesteld door het NIP. Hierbij is – behalve hetgeen staat vermeld onder vraag 4 – tevens van belang:
• Dat de behandelend psycholoog geen belangenbehartiger is. De psycholoog houdt zich als behandelaar bezig met de verbetering van de gezondheid en het psychisch welbevinden van de cliënt. De psycholoog dient te voorkomen dat hij in een belangenconflict betrokken raakt waar hij als behandelaar buiten staat. Op deze manier loopt de behandelend psycholoog het risico van rolvermenging (zie artikel 51 Beroepscode) en draagt deze naast de ‘pet’ van behandelaar ook die van beoordelaar. De juridische en/of financiële belangen van de cliënt kunnen niet worden behartigd door de psycholoog. Hét voorbeeld van een dergelijk belangenconflict is de tegenwoordig vaker voorkomende “vechtscheiding”. Het is dan heel lastig om als psycholoog niet voor het karretje van één van de ouders te worden gespannen. De psycholoog doet er dan ook goed aan een scherpe grens te trekken tussen de behandeling van bijvoorbeeld een kind én de beoordeling of de ouder van dat kind een bepaalde kwaliteit bezit die belangrijk is in het kader van bijvoorbeeld de omgang. Op dit punt bepaalt artikel 41 van de Beroepscode dat psychologen zorgen dat zij in hun beroepsmatig handelen onafhankelijk en objectief optreden. Psychologen laten hun beroepsmatig handelen volgens dit artikel niet zodanig beïnvloeden dat zij hun werkwijze en de resultaten daarvan professioneel niet kunnen verantwoorden.
Voor een tuchtrechtelijke uitspraak op dit vlak klik hier en ook hier.
• Behandeling is geen waarheidsvinding. Bij een psychologische behandeling gaat het om de ‘waarheid’ van de cliënt, dat wil zeggen om diens beleving van bepaalde gebeurtenissen of oorzaken en niet om het vinden van de strikt feitelijke of juridische waarheid. De behandelend psycholoog heeft meestal ook niet de specifieke deskundigheid om onderzoek naar die laatste waarheid te doen. Artikel 104 van de code bepaalt hierover dat psychologen geen opdrachten aanvaarden die buiten het domein van de psychologiebeoefening vallen en voorts de grenzen van de eigen deskundigheid in acht nemen (artikel 103 van de code). Ook om die reden kan de behandelend psycholoog geen rol spelen in het geven van een feitelijke beoordeling hoe graag de cliënt dat ook zou willen. Zie hierover de uitspraak van de maand 13/02 onder V.5.

6 Wat doet de behandelend psycholoog indien een advocaat om een verklaring verzoekt?

Indien een advocaat om een verklaring ten behoeve van zijn cliënt verzoekt in het kader van bijvoorbeeld een echtscheiding, dan blijkt daaruit dat die verklaring zeer waarschijnlijk zal worden gebruikt in bijvoorbeeld een rechtszaak betreffende de omgang met de kinderen. Hier is per definitie sprake van een verklaring waarmee juridische belangen zijn gemoeid. Het NIP raadt het afgeven van een dergelijke verklaring dan ook uitdrukkelijk af. Zie voor voorbeelden van gegrond verklaarde klachten op dit vlak onder meer de uitspraken van de maand in de zaken 16/06 en 16/11. De psycholoog kan zich bij zijn weigering een dergelijke verklaring af te geven ten opzichte van de advocaat beroepen op de in deze FAQ opgenomen richtlijnen en de NIP uitleg verklaringen  daarbij die ter verheldering voor cliënten is opgesteld door het NIP.

7 Welke gegevens kan de behandelend psycholoog wél in de verklaring opnemen?

Indien de psycholoog ondanks bovenstaande klemmende adviezen toch besluit een verklaring af te geven dan is het verstandig een dergelijke verklaring zo feitelijk mogelijk te houden en vrij van waardeoordelen. De psycholoog dient zich daarbij te beperken tot wat deze als behandelend psycholoog heeft kunnen vaststellen, zoals bijvoorbeeld de hulpvraag, eventueel de diagnose en het verloop van de behandeling. De psycholoog vermeldt ook de bron van de gegevens die hij opneemt in de verklaring. Uiteraard dient de psycholoog de inhoud van een dergelijke verklaring eveneens vooraf te bespreken met de cliënt.
Bedenk bij het opstellen van een verklaring bovendien dat er vaak onbedoeld gebruik en/of misbruik van gedragsdeskundige rapportage wordt gemaakt. Een rapportage gaat vaak “een eigen leven leiden”. Om te voorkomen dat een rapportage tot in lengte van jaren wordt gebruikt voor doeleinden die de psycholoog bij afgifte daarvan niet had voorzien, is het verstandig de vereisten van artikel 28 van de code na te leven.
Dit betekent dat de psycholoog boven elke verklaring vermeldt dat deze “vertrouwelijk” is. Bovendien zet de psycholoog standaard in de verklaring dat de conclusies alleen betrekking hebben op de aan de verklaring ten grondslag liggende doel- of vraagstelling en niet zonder meer kunnen dienen voor de beantwoording van andere vragen die bijvoorbeeld kunnen spelen in het kader van een juridische procedure. Aan de hand van de in de verklaring opgenomen doel- of vraagstelling kan de psycholoog dan de eigen bevindingen of antwoorden op die vraagstelling controleren. Ten slotte vermeldt de psycholoog in de verklaring na verloop van welke specifieke termijn de conclusies redelijkerwijs hun geldigheid verloren hebben.

8 Kan een behandelend psycholoog informatie verstrekken aan derden?

Naast het verzoek om een verklaring door de cliënt wordt bij behandelend psychologen ook zeer vaak informatie over de cliënt opgevraagd door bijvoorbeeld letselschade-adviseurs, hypotheekverstrekkers of verzekeringsartsen. Er wordt daarbij nogal eens gebruik gemaakt van standaardformulieren, waarin wordt gesproken van ‘medische’ informatie en deze is meestal voorzien van een in algemene termen verwoorde machtiging van de cliënt. Veel psychologen vragen zich af of dit wel mag en of dit niet strijdig is met hun rol van behandelaar. Ook in dit geval is gerichte toestemming van de cliënt noodzakelijk maar ook hier is de psycholoog niet verplicht om de gevraagde informatie te geven. De psycholoog kan besluiten om de cliënt ter wille te zijn, maar er zijn enkele belangrijke beroepsethische aandachtspunten:

  • Een verzoek om ‘informatie over de cliënt’ is vaak veel te ruim geformuleerd. Het is aan te raden om als psycholoog te beginnen met de derde te vragen om concrete vragen toe te sturen. Op die manier kan de behandelend psycholoog ervoor zorgen dat hij niet te veel informatie verstrekt (vereiste van proportionaliteit);
  • Een machtiging is niet altijd voldoende specifiek opgesteld om inderdaad ‘gerichte’ toestemming van de cliënt aan te kunnen nemen. Het NIP adviseert de psycholoog om vooraf altijd contact op te nemen met de cliënt of deze inderdaad kan toestemmen in het verstrekken van bepaalde, concrete informatie. De psycholoog moet de cliënt daarbij in de gelegenheid stellen de rapportage vooraf in te zien. Dit volgt uit artikel 89 van de code. Minstens zo belangrijk is dat de psycholoog aan de cliënt kan toelichten waarom deze bepaalde vragen als behandelaar niet kan beantwoorden of bepaalde informatie niet kan geven;
  • De psycholoog dient zich ook hier te beperken tot de vragen die deze als behandelend psycholoog kan beantwoorden. De vraag naar de ‘oorzaak-gevolg-relatie’ tussen bepaalde klachten en bijvoorbeeld een verkeersongeval of de prognose wanneer de cliënt weer in staat is betaalde arbeid te verrichten zal de psycholoog doorgaans niet kunnen beantwoorden omdat deze die vraag als behandelend psycholoog niet heeft onderzocht. In ieder geval niet door middel van een onafhankelijk en objectief expertise-onderzoek. Een dergelijk onderzoek kan eventueel door een onafhankelijke expert, die niet (ook) als behandelaar bij de cliënt is betrokken worden uitgevoerd. Dit raakt dus, net als bij het afgeven van een verklaring op verzoek van de cliënt, aan de rolintegriteit en deskundigheid van de behandelend psycholoog. Overigens is het antwoord ‘dat heb ik als behandelend psycholoog niet onderzocht en kan ik als zodanig niet beoordelen’, ook een antwoord.

9 Kan de behandelend psycholoog ook over anderen dan de cliënt uitspraken doen?

Ja, dat is mogelijk. Maar dan alleen onder de stringente voorwaarden van artikel 96 van de Beroepscode.
Die luiden als volgt:
“Bij het uitbrengen van rapportages beperkt de psycholoog zich bij het geven van oordelen en adviezen tot die aangaande de cliënt, en geeft hij geen oordelen of adviezen met betrekking tot een ander dan de cliënt. Indien het voor het doel van de rapportage noodzakelijk is over een ander dan de cliënt gegevens te verstrekken, dan beperkt de psycholoog zich zo mogelijk tot die gegevens die hij uit eigen waarneming of onderzoek heeft verkregen. Voor het verstrekken van dergelijke gegevens is verstrekte toestemming van betrokkene noodzakelijk. Indien de psycholoog het noodzakelijk acht in een rapportage gegevens over een ander dan de cliënt te vermelden, die hij niet uit eigen waarneming of onderzoek heeft verkregen, dan is hij daarin uiterst terughoudend en geeft steeds de bron en relevantie van de gegevens aan.”
Zie voor voorbeelden van tuchtrechtelijke uitspraken op dit vlak de uitspraak van de maand 10/34.
Het komt regelmatig voor dat er klachten worden ingediend over schending door psychologen van artikel 96 en 97 van de code. Met name in het geval van scheidingen doen psychologen vaker uitspraken over de andere ouder zonder gerichte toestemming en spreken zich ten onrechte uit of deze ouder omgang moet hebben met de kinderen. Zie als voorbeeld hiervoor de uitspraken 17/12 en 17/18 die binnenkort op deze site geplaatst worden.

10 Kan de behandelend psycholoog de cliënt wijzen op de mogelijkheid van een onafhankelijke psycholoog?

De behandelend psycholoog kan de cliënt attenderen op de mogelijkheid een onafhankelijke psycholoog om een verklaring te vragen. Een psycholoog die de cliënt niet behandelt of behandeld heeft is namelijk niet gehouden aan de in deze FAQ opgenomen regels. Een dergelijke onafhankelijke psycholoog beschikt mogelijk over een bepaalde (specifieke) deskundigheid en kan een objectieve verklaring opstellen op basis van eigen onderzoek. Ook kan die psycholoog gegevens met toestemming van de cliënt opvragen bij de behandelend psycholoog.
Tevens is het mogelijk aan de cliënt een kopie van het dossier te verstrekken waaruit deze zelf bepaalde gegevens kan (laten) inbrengen in een procedure of een verklaring kan (laten) opstellen. In dat laatste geval ligt de verantwoordelijkheid voor de bewoordingen geheel bij de cliënt zelf of diens advocaat. Uiteraard draagt de behandelend psycholoog wel de professionele verantwoordelijkheid voor de bewoordingen in het dossier.

11 Kan de behandelend psycholoog een eerder afgegeven verklaring herroepen?

Wanneer achteraf bezien – en mede gelet op het voorgaande – een verklaring door een behandelend psycholoog is afgegeven waarmee een direct juridisch of materieel belang is gemoeid, dan kan de psycholoog die verklaring natuurlijk altijd herroepen of intrekken. Dat kan mogelijk wat stoom van de ketel halen indien er wordt gedreigd met een (tuchtrechtelijke) procedure. Het is wel verstandig dit dan ook weer schriftelijk en in ondubbelzinnige bewoordingen te doen en dit vast te leggen in het dossier.

12 Meer weten over dit onderwerp?

  • Webinar “gegevens delen” zie hiervoor deze link.
  • NIP-uitleg over weigeren van een verklaring NIP uitleg verklaringen. Dit document kunt u meegeven aan cliënten.
  • Regelmatig wordt over het afgeven van verklaringen gepubliceerd op de site van het NIP door middel van uitspraken van de maand. Zie hiervoor deze link onder het kopje “verklaringen”. Voor eventueel advies hierover kunt u bellen met het spreekuur beroepsethiek bereikbaar via het Informatiecentrum van het NIP: 030- 820 15 15.