De Paradox van het kiezen

“The fact that some choice is good doesn’t necessarily mean that more choice is better. As I will demonstrate, there is a cost to having an overload of choice. As a culture, we are enamored of freedom, self-determination, and variety, and we are reluctant to give up any of our options. But clinging tenaciously to all the choices available to us contributes to bad decisions, to anxiety, stress, and dissatisfaction— even to clinical depression.” Barry Schwartz (2009) Bovenstaande zou één van de vele problemen zijn van de huidige generatie: keuzestress.

Het begint al vroeg, kinderen in de kleuterklas hebben al de keuze waarmee zij hun vrije tijd in willen delen, is dit de bouwhoek, puzzelen of toch even in de poppenhoek spelen? Maar ook studenten lijden onder dit fenomeen en één van de moeilijkste en voor velen de belangrijkste keuze is de keuze van je studie, je carrière pad. Maar hoe komt het dat we deze stress ervaren? Nog belangrijker, staan deze keuzes vast voor de rest van je leven?

Als eerste is er een duidelijk kader nodig van keuzestress. Keuzestress houdt in dat er een gevoel van controleverlies ontstaan bij het maken van een keuze, wat terug te voeren is op het zo groot mogelijk maken van het nut van de keuze (Chorus, Arentze, & Timmermans, 2009). In andere woorden: je wil een zo goed mogelijke keuze maken! De eerste manier van keuzes maken is op basis van de optie die het meest oplevert. Deze manier van keuzes maken heet utility maximalization. De afgelopen tien jaar is er meer onderzoek gedaan naar een ander mechanisme achter keuzes maken wat kan leiden tot stress, namelijk regret minimalization. Ter verduidelijking een klein voorbeeld: Je staat in de rij bij de kassa en de rij naast jou gaat sneller dan jouw rij. Doordat jouw rij langzamer gaat dan de andere rij maakt dat jouw situatie vervelender, dan wanneer beide rijen even langzaam zouden gaan. Vanuit het maken van  een keuze houdt dit in dat iemand anticipeert op de mogelijke spijt van een alternatief (Zeelenberg en Pieters, 2007). Het komt er dus op neer dat we keuzestress ervaren als een gevolg van het altijd willen kiezen voor de ‘beste’ optie, rekening houdend met de keuze die ons het meest oplevert en met de keuze die beter is dan de alternatieven.

Zeker bij het kiezen van het verloop van je studie en de mogelijkheden erna, zijn de opties eindeloos. Dit ligt grotendeels ter grondslag aan de keuzestress: hoe meer opties wij hebben, hoe meer stress wij ervaren (van der Vorle, 2017). Daarnaast ontstaat keuzestress ook doordat studenten graag het juiste willen kiezen, met de beste uitkomst en geen spijt ten opzichte van de alternatieven.

Nu is het belangrijk om je bij keuzes af te vragen: als ik een keuze maak en het is niet de beste, is deze dan goed genoeg? Sluit deze op dit moment goed genoeg aan bij mijn doel, neem ik genoegen met mijn keuze, ondanks dat er andere opties uiteindelijk ‘beter’ zouden zijn? Het is goed om stil te staan bij jezelf en je af te vragen: als ik deze keuze maak, welke mogelijkheden heb ik hierna nog meer? Op deze manier kan je de stress die je ervaart door bovengenoemde principes verminderen (Copernolle, 2013).

Veel studenten zijn bang dat hun studiekeuze de rest van hun studie- en carrière pad bepaalt (nu.nl, 2009). Echter zijn er tal van voorbeelden die het tegendeel bewijzen. De heersende moraal van de beste en de juiste keuze maken tijdens je studie en de bepalende ondertoon die het heeft voor de rest van je leven, dient kritisch onder de loep genomen te worden!

Er wordt vaak gedacht dat wanneer we een keuze maken voor een studie, we binnen deze keuze het traditionele pad zullen bewandelen. Als je rechten gaat studeren, zal je je bewegen richting de advocatuur en rechtspraak. Als je psychologie gaat studeren wordt je psycholoog. Logischerwijs wordt men opgeleid om binnen dit vakgebied aan de slag te gaan. Echter komt men hier niet altijd terecht. Zo zien we dat 59% van de Nederlanders werk heeft wat niet volgt uit hun studiekeuze (Nationale Vacaturebank). Geen gek getal als je je bedenkt dat er veel meer binnen een studie geleerd wordt, dan alleen de nodige vaardigheden voor een specifiek vakgebied. Het onderwijs leert studenten algemene vaardigheden als analytisch denken, interpretatie van informatie, argumentatie  en redenering. Deze vaardigheden zijn in allerlei vakgebieden toe te passen en bieden daarmee de mogelijkheid om in een (ander) vakgebied te groeien. Zo zien we dat hoger opgeleiden door middel van deze vaardigheden zich in verscheidene vakgebieden kunnen ontwikkelen Buis, Post & Visser, 2015). Daarmee is de keuze die je maakt voor een studie niet per se bepalend voor het pad wat je daarna zal bewandelen.

Daarnaast zijn wij als mensen veranderlijk, we zijn wezens die continu in ontwikkeling zijn en die nieuwe vaardigheden leren (Donk, 2017). Dat maakt ons op verschillende momenten in ons leven passend voor een bepaalde functie of een bepaald vakgebied. Wat bij ons past wanneer we net op de arbeidsmarkt verschijnen, kan na twintig jaar volledig anders zijn. Het mooie aan veranderlijk zijn, is dat we ons continu kunnen aanpassen op de verandering die plaatsvindt in onze ontwikkeling. Keuzestress is een gevolg van kiezen voor de beste optie. Maar het is belangrijk bij jezelf te blijven en te kijken wat jou gelukkig maakt in je loopbaan. Dat proces is continu en je zal jezelf altijd de vraag moeten stellen of hetgeen wat je doet past bij wat je wilt.

Terugkomend op de vraag: zijn de studiekeuzes die je nu maakt bepalend voor de rest van je leven? Wij denken dat de studiekeuzes die je nu maakt eerder sturend dan bepalend zijn. Het is niet vanzelfsprekend dat je het traditionele pad volgt aan de hand van je studiekeuze. Juist door te studeren en continu te blijven ontwikkelen creëer je je eigen mogelijkheden om het pad te bewandelen dat bij jou past. Daarbij is het essentieel te beseffen dat de studiekeuze enkel één van de vele keuzes is die men zal maken voor het ontwikkelen van een passende loopbaan. Doordat er na de studiekeuze nog zoveel keuzes te maken zijn, is deze dan ook niet bepalend voor de rest van je leven.