Idealisme en extremisme - Waar blijft het antwoord uit de psychologie?

Huibrecht Boluijt | 18-09-2019
Dankzij de wetenschap weten we meer, kunnen we meer en doen we meer. Bovendien leven we ook nog eens langer. Vooruitgang in kwantiteit uitgedrukt. Maar wint dit opgepluste leven ook aan kwaliteit? Wordt het individu gelukkiger en het algemeen belang wel gediend; wordt welvaart eerlijker verdeeld en wordt de wereld een vrediger plek?

Het antwoord op al deze vragen is NEE. Simpelweg omdat mensen niet uitsluitend rationeel ingesteld zijn. Want zelfs met steeds meer kennis voorhanden over goede en slechte kanten van ons gedrag zijn we niet in staat om verstandig te handelen, zelfs niet voor onze mensheid. De mens is overigens niet de enige soort die kwaad doet aan soortgenoten (Goméz, Verdú, González-Megías & Méndez, 2016) maar een verschil is wel dat zij dit doen ondanks hun vermogen tot redeneren.

Emotionele labeling bepaalt psychologische blueprint
We existeren door te kunnen denken, maar op de eerste plaats door ons natuurlijke vermogen te kunnen voelen. Dit dankzij het limbische systeem, ook wel emotionele brein genoemd: een van de evolutionair eerst aangelegde delen van onze hersenen en betrokken bij emotie, motivatie, geheugen en derhalve conceptualisering. Het limbische systeem integreert cognitieve aspecten met actieopdrachten (Frijda, 1988).

Emotie gaat altijd vooraf aan het weten, de rede. Het redeneren, denken, heeft alles te maken met manipulatie (bewerken) van mentale representaties zoals concepten, schema’s, beelden en scripts. Concepten zijn dus mentale representaties van de werkelijkheid gebaseerd op ervaring. En het ervaren kan nu eenmaal niet emotieloos geschieden. Dus heeft een concept altijd de kleuring van een emotie én daarbij de rationalisering (duiding). Concepten rusten op een voor elk mens unieke emotionele staat en daardoor bouwt elk mens ook op een unieke wijze een perceptie van de werkelijkheid op. Het absolute weten, de absolute waarheid bestaat om die reden dus niet.

Het emotionele fundament van elk individu kent dus zijn eigen ‘kleur’. We kijken allemaal door onze eigen gekleurde bril. De uitdrukking van Blaise Pascal Het hart heeft zijn redenen die de rede niet kent, heeft te maken met de veronachtzaming van die door de emotionele labeling gevormde unieke blueprint in de psyche. Bij kennis is daarom weten meten en bij voelen is weten duiden.

Verdraagzaamheid in plaats van polarisatie
Blijkbaar niet geremd door het besef van het bestaan van tal van bias-fenomenen, projectietendensen en andere psychologische afweer en driften duiden de politiek, wetenschap en media een werkelijkheid die niet bestaat maar aan de mensen wel wordt voorgeschoteld als waarheid. Met polarisatie tot gevolg. De kloof tussen links en rechts en tussen mensen van verschillende culturen, religies en etniciteit wordt daardoor alsmaar groter.

De enige weg tot toenadering is het grote lef de ander te kennen in de psychologische constitutie die we delen. Maar dat is niet makkelijk. Dat vraagt voortdurend om introspectie en bijstelling van het ervaren ‘ik’ in relatie tot de wereld om ons heen; welke bril heb ik op?!

Idealisme en extremisme
Alle keuzes drijven op dezelfde onvolmaaktheid. Ook idealisme en extremisme. Bijvoorbeeld de aandacht tegenwoordig voor het klimaatprobleem. De plastic soep drijft al jaren in onze zeeën, de luchtvervuiling doet ons al decennia lang verstikken, de armoede wereldwijd is niet afgenomen en het geweld en de onderdrukking naar vrouwen en kinderen is ook een groeiend probleem.

Waarom niet daarop inzetten met miljarden, protestmarsen en reclamespots? Omdat we daar simpelweg al hebben moeten erkennen hoe we falen. Er is sprake van cognitieve dissonantie: enerzijds ervaren we een werkelijkheid die niet past bij onze idealen en kansen op overleven, anderzijds stellen we vast hoe vleugellam we zijn in het vinden en uitvoeren van oplossingen. De enige uitweg is de idealen blijven koesteren maar ze projecteren op een object dat veilig is en (voorlopig) ontoetsbaar.

We denken dat de rede ons hierin leidt maar het is de emotie die stuurt. In dit geval de angst voor de zelfconfrontatie; de erkenning dat onze onkwetsbaarheid een illusie is en controle over het leven onmogelijk. Door idealistische ver-weg-doelen na te streven pretenderen we het goede te doen en beteugelen we onze doodsangst. Extremisme is eveneens een gevolg van een aangedane blik op de realiteit. Ook daar leidt angst de ideeën.

Beide labels (idealisme en extremisme) zijn overigens politiek uitwisselbaar. Ook links kent extreme ideeën en uitwassen en rechts lijdt evenzo vaak aan een infantiele realiteitstoetsing.

De werkelijke doorbraak als het gaat om het redden van ons bestaan vraagt ons simpelweg te beginnen bij de fundamentele aanpak van problemen die vandaag spelen. Bewustzijn van het aantal brillen dat we aangemeten hebben gekregen door opvoeding, cultuur en religie die ons nog altijd gekleurd naar de werkelijkheid doen kijken en die daarom geen absolute werkelijkheid is, is daartoe noodzaak.

Introspectie vraagt om de juiste bril
Om ons heen kijkend is niet anders dan vast te stellen dat heel weinig mensen erin slagen om constructief en adequaat te functioneren in de tegenwoordige wereld die zoveel aan diversiteit toont.

In een tijd waarin sociale structuren zijn afgebroken, onder andere doordat kerken en verenigingen al langer leeglopen en gezinnen en families uit elkaar vallen, is het voor velen een hele klus om zelfstandig naar binnen te keren en het eigen psychologisch functioneren te onderzoeken. Verantwoordelijkheidsgevoel, een goed functionerend geweten en het vermogen tot introspectie zijn immers niet iedereen gegeven (Boluijt, 2019). Echter zal sturing niet in de traditionele en autoritaire zin van het woord moeten geschieden. Immers belanden we dan weer in de vicieuze cirkel van cultureel, religieus en politiek gekleurde ‘waarheden’.

Psychologen hoeven niet meer te doen dan politici, media en burgerij ‘brillen’ leren afdoen en een andere aan te reiken. Eentje die mensen scherper naar hun innerlijke werkelijkheid laat kijken en zodoende objectiever en realistischer de wereld buiten hen laat duiden. De wereld blijven bekijken door de bril die als eerste is aangemeten, zorgt ervoor dat men dingen niet ziet of juist dubbel, een vertroebeld beeld heeft en vooral heel vaak hoofdpijn.

Literatuur

  • Boluijt, H. (2019). Waar zijn de grenzen gebleven? A&O-items, 26 juni.
  • Frijda, N.H. (1988). De emoties. Een overzicht van onderzoek en theorie. Amsterdam: Promotheus/Bert Bakker.
  • Gómez, J.M., Verdú, M., González-Megías, A. & Méndez, M. (2016). The phylogenetic roots of human lethal violence. Nature, 538 , 233-237. Geraadpleegd van https://www.nature.com/articles/nature19758

 

Huibrecht Boluijt, Registerpsycholoog NIP/ Arbeid & Organisatie, Gezondheidspsycholoog en Sportpsycholoog bij Psychologenbureau Boluijt.

Reageren? Mail naar A&O-items.