ACT in groepen, hoe doe je dat?

Monique Bekker 27-11-2019
Veel van mijn lezers kennen mij van de artikelen over groepsdynamica. Groepsdynamica inspireert mij nog elke dag. Toen ik echter enkele jaren geleden met Acceptance en Committment Therapy (ACT) in aanraking kwam, ontstond bij mij de grote wens om de principes van ACT in te zetten in groepen. Werken met groepen geeft mij altijd veel energie, en ik geniet van de interactie met de deelnemers en hoe zij met elkaar oefenen en elkaar stimuleren.

In de ACT-trainingen die ik zelf heb gevolgd, werd het leren van en met elkaar wel gestimuleerd, maar de groepsdynamica werd niet benoemd en – behalve – het werken in subgroepen werd er geen nadruk gelegd op de kracht van de groep. Evengoed heb ik genoten van de trainingen en ben ik een grote ACT-fan geworden. ACT geeft je, wanneer je de principes toepast, meer veerkracht en leert je te ervaren in plaats van te vermijden. Ik ben dan ook gelijk gestart met het toepassen van ACT in (kleine) groepen, zodat ik de meerwaarde van de groep kon gebruiken, maar tegelijk voldoende zicht had op het gedrag van de deelnemers.

Eerst twijfelde ik nog of de oefeningen ingezet konden worden binnen een groepstraining. Ik verdiepte mij daarvoor in het boek ACT voor groepen van Westrup en Wright (2017). Hoewel ik daar wel voorbeelden van ACT in groepen zag terugkomen, deed deze benadering mij meer denken aan groepstherapie, en ik wilde geen groepstherapeut zijn, maar een trainer. Trainer zijn past bij mij, en bij mijn professie als A&O-psycholoog. Na, als co-trainer, meegedraaid te hebben in een groep, met deelnemers die bij elkaar kwamen om flexibeler in het leven te staan, wist ik het zeker. ACT voor groepen moest er komen.

Geef je verstand een naam
Je verstand een naam geven? Loes, mijn verstand, kwam meteen in opstand. ‘Hoezo, hoorde ik haar roepen, zou jou dat lukken? Wat arrogant en onbescheiden om te denken dat je dit zou kunnen. Hoeveel weet je nou eigenlijk van ACT?’ Mijn verstand (een ACT-samenvatting voor gevoelens, emoties en gedachten en alles wat zoal in ons hoofd voorbijkomt) heet dus Loes, en ze had me al bijna zover dat ik afzag van mijn missie om deelnemers in een groep met ACT te laten werken. Ik hoor mijn lezers nu denken…, je verstand een naam geven, wat is dat voor raars?

Een van de meest aansprekende oefeningen uit de ACT-benadering is echter ‘geef je verstand een naam’, en het is in de groep ook een van de meest dynamische oefeningen. Ik zet deze oefening graag in tijdens de groepsbijeenkomsten, en geniet van de momenten waarop deelnemers elkaar in de cursus aanspreken met een verstandsnaam (en ook mij). Hé Monique, horen we daar Loes?, wanneer ik hun vertel dat ik me schaam omdat ik de koekjes was vergeten.

Pijn en Plezier
De eerste keer dat de groep die ik zelfstandig deed, bijeenkwam, was spannend. Vanuit de groepsdynamica wist ik dat de inclusiefase (Bekker, 2016), goed doorlopen diende te worden. ‘Iedereen hoort erbij’, is dus het motto. Met elkaar bespreken we de verwachtingen van de cursus, en vervolgens kijken we naar welke regels eenieder zoal heeft, wanneer hij zich nieuw in een groep bevindt. Uitwisselen van elkaars regels, en ontdekken hoe deze je in de weg kunnen zitten, maar ook elkaar helpen bij het zoeken naar regels om te ‘breken’, versterken de cohesie.

Hoewel de deelnemers ervaren hoe pijnlijk de zelfopgelegde regels voor hen kunnen zijn, wordt er ook gelachen om de absurditeit van die regels. Ook het testen van bereidheid om eens iets te doen waar je eigenlijk van gruwelt, zoals het luisteren naar ongemakkelijke geluiden, of je eigen hoofd tekenen, terwijl je weet dat je niet kan tekenen, geeft spanning, maar ook plezier. Deelnemers stimuleren elkaar in het verkennen van elkaars grenzen, en blijken elkaar te helpen in het zoeken naar activiteiten om bereidheid te testen. Bereidheid is de eerste stap binnen het vinden van veerkracht. Wil je echt gaan ‘ervaren’ in plaats van ‘vermijden’?

Cohesie
In het groepsproces wordt de cohesie steeds sterker. Wat de behandelrelatie is bij individuele behandeling, is de cohesie van de groep in groepsbehandeling. Van de behandelfactoren voor groepen en groepsprocessen is cohesie het meest onderzocht, onder meer door Burlingame, McClendon en Alonso (2011). Voor groepsbehandeling gelden verder – naast cohesie – nog een aantal algemene factoren die bijdragen aan het resultaat van de behandeling, zoals herkenning, hoop, groepsontwikkeling en sociaal leren, beschreven in de Praktijkrichtlijnen voor groepsbehandeling in de (geestelijke) gezondheidszorg 2019 van de NVGP (2019). Deze worden daarom als richtlijn genomen in de cursus.

Mindfulness en Defusie
Naarmate de groepsleden elkaar beter leren kennen en de cohesie toeneemt, durven zij ook meer van zichzelf te laten zien. Het is ook de fase waarin deelnemers kritisch naar elkaar zijn, en elkaar wijzen op elkaars gedrag. Als trainer is het een uitdaging om aan de ene kant de deelnemers te laten ervaren wat er speelt (‘zijn’ in het hier en nu), en aan de andere kant hen te stimuleren nieuwsgierig te blijven naar wat hen in beweging brengt. Mindfulness is dus binnen ACT niet alleen ontspannen en bezinnen. Binnen het thema Mindfulness doen we tevens oefeningen waarin deelnemers leren hun zintuigen in te zetten. Mindfulness-oefeningen binnen ACT zijn vaak kort en gaan over ervaren. In tweetallen op pad, gaan de deelnemers bijvoorbeeld een ‘kijk’-oefening doen, en wisselen ze met elkaar objectieve en subjectieve waarnemingen uit.

Het herkennen van pijn en lijden, gekoppeld aan defusie (afstand nemen van je gedachten), laat deelnemers nieuwe mogelijkheden zien. Hoe bevrijdend is het als we afstand nemen van de beelden die we over onszelf afroepen; je bent niet altijd degene die je zegt dat je bent. Ik doe bijvoorbeeld een voorstelrondje waarin deelnemers zich mogen voorstellen als hun ideaalbeeld, waarbij een eeuwige twijfelaar zich voorstelt als iemand die geen moeite heeft met keuzes maken. Het lijkt soms absurd, maar mijn deelnemers genieten ervan en het geeft ze plezier en hoop.

Compassie met jezelf en elkaar
Ook is er in de groepen veel compassie met elkaar. De oefening waarin we ‘kijken’ naar de film van elkaars leven, roept veel warmte en erkenning naar elkaar op. De verhalen doen ons pijn, en daar is ruimte voor.

Door stil te staan bij de pijn, maar ook door de ‘waarden’-oefeningen, leren de deelnemers steeds beter te zien waar hun waarden liggen, en hoe ver zij daarvan zijn afgedwaald. Door elkaars waarden te zien en te respecteren, komt de groep in de affectiefase terecht. Zij voelen zich verbonden met elkaar, leven met elkaar mee, zonder zich te verliezen in het leed van de ander. Ook steunen zij elkaar bij het oefenen met gedrag waarin zij ervaren in plaats van vermijden.

Aan het eind van de training focussen we op het afscheid nemen van elkaar. Als psycholoog leerde ik enige afstand te nemen van de cliënten, maar als ACT-groepsleider sta je niet boven de groep en kun je van de deelnemers afscheid nemen zoals je dit zelf wilt, met een hand of een knuffel.

ACT als gedragstherapie
ACT is zeer geschikt binnen de arbeid- en organisatiepsychologie en arbeid- en gezondheidspsychologie. Omdat ACT een gedragstherapie is, is het belangrijk dat deelnemers oefenen met het nieuwe gedrag in de eigen context. Juist het oefenen in groepen en de feedback die deelnemers elkaar geven, dragen bij aan het durven experimenteren met nieuw gedrag. De context van de werkzaamheden maar ook het openstaan voor leren en opleiden, zijn zeer geschikt om met het nieuwe gedrag te oefenen.

Als trainer dien je de ACT-vaardigheden te kunnen toepassen, maar laat je ook zien hoe jij soms worstelt met je leven, of misschien soms in je rol als trainer. Je bent zelf niet volmaakt en je mag ook altijd blijven leren. Dit geeft ook ruimte aan jezelf. Ik hoop je in volgende columns mee te nemen in hoe ik ACT in groepen vormgeef.

Wil je zelf ook een groep begeleiden vanuit de ACT-invalshoeken, omdat je al wat van ACT weet, en/of ben je nieuwsgierig naar oefeningen uit ACT, of wil je gewoon meer weten over groepsdynamica, gebruik dan deze kans om de eendaagse training ACT voor groepen te volgen, waarbij je nog accreditatiepunten kunt krijgen voor je registratie als A&O/A&G-psycholoog.

 

Literatuur

  • Westrup, D. & Wright, J. (2017). ACT voor groepen. Amsterdam: Hogrefe.

Monique Bekker, Registerpsycholoog NIP/ Arbeid & Organisatie, docent/trainer in groepsdynamica bij BOPadvies  en auteur van de boeken ‘Leuker Lesgeven’, ‘Focus op Groepsdynamica’ en ‘Groepsdynamica: Werken in en met groepen’.

Reageren? Mail naar A&O-items.