Verkeerde theater?

Sandra Rethmeier | A&O-items 25-11-2020
Ik droom dat ik meespeel in een klucht. Maar het is allesbehalve leuk. Een angstig gevoel zegt me dat ik in het verkeerde theater ben. Geen sporen van een klucht, alleen akelige problemen en een wereld die aan het ontbinden is.

Maar helaas, het is geen droom. Ik speel ook niet in een klucht. Het ‘verkeerde theater’ is gewoon de nieuwe realiteit! Kunnen we het script nog herschrijven of is het uit onze vingers geglipt?

Een kleine greep uit de bak met prominente issues. Het ijs is aan het schuiven, het klimaat staat op zijn kop. Terroristische aanslagen zijn aan de orde van de dag en in de VS dreigt een heuse burgeroorlog. Dicht bij huis speelt de discussie over vals spel (in het CDA!) bij de verkiezing van een nieuwe lijsttrekker.

Voor elk van deze onderwerpen geldt dat er heldhaftige pogingen zijn gedaan om het tij te keren. Oorzaken zijn geanalyseerd, experts hebben oplossingsmogelijkheden geschetst en toekomstscenario’s gemaakt. Maar toch lijkt de problematiek zich steeds meer te verankeren in de maatschappij om van daaruit verder te kunnen escaleren. Hoe zit dat?

Ik denk dat de opkomst van complottheorieën ons probeert duidelijk te maken wat er feitelijk aan de hand is. We hebben te maken met een vergaande polarisatie van de samenleving. De onderkant versus de bovenkant. Zij die kunnen beschikken versus de mensen die zich ernaar moeten schikken. Positiemacht versus informeel verzet. Gevoed door tegengestelde en vaak onuitgesproken belangen, en daarmee samenhangende motivatie om expliciet voor het één of het ander te gaan.

Hoe kan dat zich zo hebben ontwikkeld? Waarom luistert niemand naar Attenborough? Hoe kan het dat verkiezingsfraude bij het CDA in de doofpot wordt gestopt? Hoe… en ga zo maar door. Ik weet niet of iemand die vragen beantwoorden kan. Het lijkt alsof er sprake is van een autonome maatschappelijke ontwikkeling die zich min of meer organisch voltrekt. Een proces waarbij polarisatie een inherent aspect van onze samenleving is geworden. Sterke groepsvorming met als kenmerk dat elke partij absoluut overtuigd is van het eigen gelijk.
Geen beweging meer mogelijk, geen water bij de wijn. Het is heel simpel: Ik ben oké, jij bent niet oké.

Ook bij de machtshebbers zien we een dergelijke beweging. Niemand gaat zijn eigen positie ondermijnen door de confrontatie met het probleem aan te gaan. Trump beantwoordt elke vraag met een vileine tegenaanval. Wereldleiders schuiven de zorg over het ijs netjes naar de volgende generatie. En het CDA steekt samen met Hugo de Jonge de spreekwoordelijke struisvogelkop in het zand.

De belangenstrijd voltrekt zich dus niet alleen binnen de samenleving maar manifesteert zich ook op het niveau van leiding en politiek bestuur. De vraag van de kip en het ei ligt voor de hand. Is het de splijting in de samenleving die de ideologie van de machthebbers versterkt of zijn het juist de politieke influencers die de splijting bewerkstelligen?

Hoe dan ook, de dialoog is verder weg dan ooit, zelfs het debat wordt niet meer normaal gevoerd. Tegenstanders deinzen er niet voor terug om met geweld hun punt voor het voetlicht te brengen, om de andere partij te intimideren of in diskrediet te brengen.

Interessant is nog de vraag naar het effect van het coronavirus op dit proces. Volgens mij is de impact van de coronamaatregelen cruciaal als het gaat om onze existentiële behoefte aan menselijk contact. Aan fun, afleiding, vrolijkheid en gezelschap. Corona snijdt alle verpozing uit het leven. Het opent daarmee de laatste poorten van de fuik van het polariseren en leidt ons verder in onze eigen narrow focus.

Ik vrees dat we ons bewegen in een doemscenario. De wereldproblematiek wordt gekenmerkt door belangenstrijd en vergaande polarisatie. De krachten lijken evenredig verdeeld te zijn en niemand kan dus zomaar het pleit beslechten.
Een gespannen evenwicht met stressvolle dilemma’s van ongekende omvang.

Herschrijven van het script is daarom bij voorbaat kansloos. Je mag hopen op een plotselinge wending in de klucht, waarbij vijanden elkaar omarmen en samen de strijd gaan voeren voor een nieuw bestaan. Wellicht volgt die kanteling in 2021. Op naar het theater van de toekomst.

Sandra Rethmeier, A&O-psycholoog en eigenaar van Spiral Consult.