Open van geest en denken

Godfried Westen | A&O-items 23-09-2020
Open van geest zijn, wie zou dat niet willen? Zeker voor psychologen lijkt dat een wenselijke geestestoestand. Wat is open van geest eigenlijk? Hoe verhoudt het zich tot denken?

Voor elke professional is denken een belangrijk vermogen. Denken is een manier om tot een oordeel te komen. Verschijningsvormen van oordelen zijn: advies, raadgeving, mening, besluit, waardering, nadeel, voordeel, standpunt, argument, conclusie et cetera. Ook al is een oordeel meestal onnodig en vaak zelfs schadelijk, soms is het praktisch en noodzakelijk. Zoals in het geval van een diagnose of een besluit dat genomen moet worden. Als zich een dergelijke noodzaak zich voordoet, is het in zijn algemeenheid wenselijk dat het vooraf wordt gegaan door denken.

Denken zie ik (om het maar even in een hokje te stoppen) als een executieve functie van ons brein. Denken doen we zowel bewust als onbewust.

Onbewust denken
Bij onbewust denken, zoals in geval van professionele, intuïtieve oordelen, spelen ervaring en routine een belangrijke rol. Ervaring is voor trefzekere professionele oordelen een belangrijke voorwaarde, maar alleen als er voldoende feedback is over de effectiviteit van het professionele handelen. Dit geldt voor bijvoorbeeld brandweermannen en chirurgen meer dan voor psychologen. Psychologen en professionals in vele andere beroepen moeten vaak inzicht missen in de effectiviteit van hun vakmatig doen en laten. Dat is een belangrijke reden voor de bevinding dat ervaring van psychologen geen belangrijke voorspeller is voor effectiviteit.

Bewust denken
Bewust denken betreft de vaak beoefende denkoperaties analyseren, abstraheren, redeneren (min of meer logisch), argumenteren, anticiperen, plannen maken, antwoorden bedenken op de vraag ‘wat als…’ met behulp van het voorstellingsvermogen. Ons denken wordt daarbij vaak geleid door persoonlijke en baatzuchtige motieven. Als iemand aan het analyseren slaat, doet de persoon dat om een bepaalde behoefte te bevredigen. En dus een baatzuchtig doel te dienen zoals roem vergaren of een hinderlijk probleem op te lossen. Bij denkoperaties als overwegen, beschouwen, bezinnen en reflecteren op een kwestie, is dat meestal minder evident en is er meestal minder sprake van baatzuchtige beweegredenen.

Dit onderscheid tussen de twee vormen van bewust denken, zou je kunnen vergelijken met het verschil tussen discussie en dialoog. Bij discussie gaat het om gelijk krijgen of iemand anders voor een standpunt winnen en zoveel mogelijk originele argumenten op tafel zien te krijgen. Bij een dialoog speelt een minder baatzuchtig belang: uitwisselen van ideeën en gezichtspunten en begrip voor elkaars posities.

Er bestaat geen eenduidige verklaring voor het verschil tussen de beide bewuste denkoperaties. Al vermoed ik dat bij overwegen, beschouwen en reflecteren er meer afstand bewaard wordt tot het onderwerp. De persoonlijke betrokkenheid is dan veelal kleiner. Misschien is dat zelfs wel een voorwaarde. Bedachtzaamheid is meestal eenvoudiger als we niet te emotioneel bij iets betrokken zijn. Maar hoe verhoudt zich dat dan tot een open geest?

Afstand bewaren
Een open geest is in staat de positie van waarnemer met enige afstand in te nemen en tegelijkertijd betrokkenheid te tonen. Die openheid van geest schept de benodigde ruimte – ondanks betrokkenheid – voor beschouwen, reflecteren en overwegen. En hiermee geef ik impliciet aan dat het eigenlijk het belangrijkste is om niet in de eerste plaats denken, maar ‘waarneming’ vooraf te laten gaan aan oordelen.

Wat u er ook van mag vinden, ik wens u toe dat u de nodige afstand weet te bewaren. Minimaal anderhalve meter.

TIP
Meer weten over Open van Geest? Zie mijn bijdragen op de Facebookpagina van de School voor psychologie

Godfried Westen, A&O-psycholoog NIP, publicist en eigenaar van de School voor psychologieGodfried ontwikkelde de workshop ‘Welbevinden voor teams’ en publiceerde het boek ‘Welbevinden – Wat je zelf kunt doen’