ACT in groepen, de praktijk (4)

Monique Bekker | A&O-items 25-11-2020
Veel van mijn lezers kennen mij van de artikelen over groepsdynamica. Groepsdynamica inspireert mij nog elke dag. Toen ik echter enkele jaren geleden met Acceptance en Commitment Therapy (ACT) in aanraking kwam, ontstond bij mij de grote wens om de principes van ACT in te zetten in groepen.

Werken met groepen geeft mij altijd veel energie, en ik geniet van de interactie met de deelnemers en hoe zij met elkaar oefenen en elkaar stimuleren. In deze aflevering beschrijf ik hoe we afscheid nemen van elkaar in de ACT-groep.

Afscheid van de groep
Mijn ACT voor Groepen-trainingen zijn niet doorlopend. Er zitten een kop en staart aan. Nadat we zes keer bijeen zijn geweest, komt de groep na ongeveer vier weken weer bij elkaar. Het thema op die avond is ‘toegewijd handelen’. In deze bijeenkomst nemen we alle stappen nog eens door en horen we van elkaar in hoeverre het handelen vanuit de ACT-zuilen een rode draad in het leven van de deelnemer is geworden. Ook nemen we daarna echt afscheid van elkaar.

Vanuit ACT mag ook ik het afscheid nemen met enige weemoed tegemoetzien. In de weken waarin we een groep zijn, neemt mijn betrokkenheid bij de groep toe, en vind ik het oprecht jammer dat de deelnemers uit mijn leven verdwijnen. Het is ook natuurlijk niet ‘klaar’. Ik loop een stukje mee met waar de deelnemers in deze levensfase mee bezig zijn. Ik zie slechts een deel, ik weet doorgaans niet waar ze ‘vandaan’ komen en al helemaal niet waar ze naartoe gaan.

Hoe neem je afscheid?
De NGVP-richtlijnen (NGVP, 2019) doen goede aanbevelingen om het afscheid nemen in groepen te vergemakkelijken, maar vooral voldoende aandacht te geven. Enkele van deze aanbevelingen bespreek ik hier.

Heeft de deelnemer bijvoorbeeld zijn doel om veerkrachtiger te zijn gevonden, want daar lag toch zijn wens om deel te nemen? Daar waar in de laatste van de zes bijeenkomsten de opbrengsten nog weinig zichtbaar zijn voor de deelnemer, zie ik in de terugkombijeenkomst mooie voorbeelden van hoe het ACT-gedachtegoed is ingedaald. Belangrijk hierbij is wel dat dit geldt voor de deelnemers die zijn blijven experimenteren met het nieuwe gedrag.

Ik vraag voorafgaand aan deze terugkombijeenkomst ook altijd of de deelnemers de flexibiliteitstest nog eens willen invullen. Zonder uitzondering is iedereen flexibeler/veerkrachtiger geworden, als ik afga op de testresultaten. Voor de deelnemers is dit fijn om te zien. Het geeft ze moed. We bespreken ook wat de deelnemer nog kan en wil inzetten om verder te gaan met zijn nieuwe gedrag, en wie of wat hem daarbij kan helpen.

Afscheidsrituelen helpen groepsleden om te gaan met gevoelens van verlies en verlating. Soms komen deelnemers nog in de laatste bijeenkomst tot een nieuw of rijker inzicht. Dit gaat soms gepaard met heftige emoties. Het lijkt alsof afscheid nemen een ‘nu of nooit’ effect geeft. Dit inzicht en de eerder ontstane cohesie maken dat deelnemers zich kwetsbaar durven op te stellen, en opeens zien wat ertoe doet in het leven. De waarden lijken bijna vanzelf boven te drijven.

Met name het horen van de nieuwe ervaringen van de deelnemers door eens te doen wat ze altijd al wilden, geeft mij als begeleider ook veel energie. Ik kom altijd heel blij thuis van de trainingen als ik hoor dat iemand na jaren iets voor zichzelf heeft gedaan, of iets heeft gedurfd tegen alle belemmerende gedachten in. Ik herinner me een cursist die uit waarde voor schoonheid en cultuur, eindelijk weer eens een museum had bezocht, ondanks dat ze altijd doodmoe werd van reizen. En ze had er zo van genoten.

Uit de groep
Gaat het dan altijd zo voorspoedig? Zeker niet. Groepen begeleiden, ook vanuit ACT, is geen garantie dat alles op rolletjes loopt. Soms vindt een deelnemer de groep en/of de ACT-benadering niet passend. Het is interessant om te onderzoeken of dit inderdaad aan de deelnemer ligt of dat deze deelnemer de spreekbuis is voor de groep, omdat zij ontevreden zijn over de trainer. Door deze twijfel te bespreken in de groep kunnen alle groepsleden hun inbreng doen over hoe zij de training ervaren. Een interventie die veel vraagt van de deelnemers, maar nog wel meer van de trainer.

Een belangrijke taak van de trainer is dat hij bereid is om zijn eigen gevoelens van afwijzing en teleurstelling te voelen en te verdragen om te voorkomen dat de ‘uitvaller’ een zwart schaap of zondebok wordt. De deelnemer krijgt juist dan weer een kans om zich te verbinden met de groep. Misschien moet de groep kortstondig terug naar de inclusiefase (hoort iedereen er nog bij?) om te onderzoeken of iedereen nog bij deze groep wil blijven. Wanneer een groepslid echt niet wil blijven, krijgt hij vanzelfsprekend ruimte om te gaan.

Hoewel ik vanuit het AenO-gedachtegoed de ACT-trainingen niet als therapie zie, zijn er natuurlijk wel raakvlakken met groepstherapie. Een deelnemer die worstelt met blijven of gaan, doet dit meestal vanuit het niet kunnen verdragen van pijn. Pijn vanuit afwijzing, teleurstelling, onrust of strijd. Wanneer het lukt om hem deze pijn te laten ervaren, en niet voor het vermijden te kiezen, ontstaat er meestal weer een opening. ACT-processen spelen zich dan af in het hier en nu van de groep, worden zichtbaar en raken processen uit het dagelijks leven aan.

De kracht van de groep
De groepsleden zien op dat moment ook de kwetsbaarheid van de uitvaller en zijn pijn. Zij zullen hem vanuit de verbondenheid in de groep graag willen behouden, hem vertellen wat er al wel gelukt is en dat het jammer is als hij weggaat. Een mooi moment, wat de deelnemers meestal niet in het dagelijks leven ervaren, namelijk empathie en compassie van anderen wanneer je pijn ervaart. Groepslid zijn brengt namelijk met zich mee dat je – naast de trainer – ook een verantwoordelijkheid voor de groep hebt.

Belangrijk ook om te vermelden is dat als een deelnemer echt vertrekt, het goed is om nog met hem contact te leggen voor een nagesprek, en de achtergebleven deelnemers ook extra aandacht te geven. De groep is veranderd qua samenstelling en de inclusiefase begint opnieuw.

ACT in de herhaling
Na mijn eerste ACT voor Groepen-training vroegen de deelnemers of ik de training niet kon herhalen. Ik was daar blij mee, want ze vonden het dus leuk, ze wilden meer, en voor mij een mooie follow up om te zien hoe het hen verging met het toepassen van ACT in hun dagelijks leven. Inmiddels heb ik al diverse herhalingscursussen gegeven waarbij sommige deelnemers van de eerste training nog steeds aanwezig zijn. Iedere keer leren we weer met en van elkaar. Ook ik. Sommige groepsleden raken mij zo dat ik hen echt zal missen en enig verdriet voel wanneer we afscheid nemen. Dat mag van mij en inmiddels ook van mijn verstand ‘Loes’, ook al ‘hoort’ het niet.

TIP
Wil je zelf ook een groep begeleiden vanuit de ACT-invalshoeken, omdat je al wat van ACT weet? En/of ben je nieuwsgierig naar oefeningen uit ACT? Of wil je gewoon meer weten over groepsdynamica? Gebruik dan de kans om de eendaagse training ACT voor Groepen te volgen, waarbij je tevens accreditatiepunten kunt krijgen voor je registratie als A&O/A&G-psycholoog.
Op 22 januari 2021 start er weer een 1-daagse training.

Literatuur

 

Monique Bekker, Registerpsycholoog NIP/ Arbeid & Organisatie, docent/trainer in groepsdynamica bij BOPadvies en auteur van de boeken ‘Leuker Lesgeven’, ‘Focus op Groepsdynamica’ en ‘Groepsdynamica: Werken in en met groepen’ (2020, 2e herz. druk).